ضرورت راهبردی ارزیابی اقتصادی در معماری نظام‌های نوین سلامت

بخش ۱: مقدمه: پارادایم اقتصاد در سلامت؛ از ضرورت تا استراتژی

۱.۱. تبیین مسئله بنیادین: تقاضای نامحدود در برابر منابع محدود

اساسی‌ترین چالش در تمامی نظام‌های سلامت جهان، رویارویی با یک واقعیت اقتصادی بنیادین است: منابع محدود در برابر تقاضای نامحدود برای خدمات سلامت. این محدودیت تنها به منابع مالی خلاصه نمی‌شود، بلکه نیروی انسانی متخصص، فناوری‌های پیشرفته و زیرساخت‌های فیزیکی را نیز در بر می‌گیرد. در مقابل، نیازها و انتظارات جامعه برای دریافت بهترین و جدیدترین مراقبت‌های بهداشتی و درمانی، مرزی نمی‌شناسد. این عدم توازن، یک مسئله گذرا نیست، بلکه ویژگی ذاتی و دائمی نظام‌های سلامت است که تصمیم‌گیری عقلانی و نظام‌مند را به یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر تبدیل می‌کند.

در این بستر، ارزیابی اقتصادی نه به عنوان ابزاری صرف برای کاهش هزینه‌ها، بلکه به مثابه یک چارچوب راهبردی برای به حداکثر رساندن ارزش تعریف می‌شود. هدف اصلی، دستیابی به بهترین نتایج سلامت ممکن برای کل جمعیت، در چارچوب محدودیت‌های بودجه‌ای موجود است. محور این رویکرد، مفهوم «هزینه فرصت» است؛ هر ریال، هر ساعت نیروی انسانی یا هر تجهیز پزشکی که به یک مداخله خاص (مانند یک داروی نوین سرطان) تخصیص می‌یابد، به معنای عدم تخصیص همان منابع به مداخله‌ای دیگر (مانند توسعه برنامه‌های واکسیناسیون یا خدمات بهداشت روان) است. این واقعیت، اهمیت و حساسیت تصمیمات مرتبط با تخصیص منابع را دوچندان می‌سازد.

۱.۲. تکامل نظام‌های سلامت و ظهور چالش‌های نوین

نظام‌های سلامت مدرن با چالش‌هایی روبرو هستند که پیچیدگی آن‌ها به مراتب بیشتر از گذشته است. تغییر پارادایم از درمان بیماری‌های حاد به مدیریت بیماری‌های مزمن، گذار جمعیتی به سمت سالمندی و ظهور فناوری‌های نوین و بسیار پرهزینه، فشار مالی بر نظام‌های سلامت را به شکل تصاعدی افزایش داده است. این روندها، که در آن رشد هزینه‌های سلامت اغلب از رشد اقتصادی کل کشورها پیشی می‌گیرد، پایداری مالی بلندمدت نظام‌ها را با تهدیدی جدی مواجه ساخته و روش‌های سنتی و غیرسیستماتیک تخصیص منابع را ناکارآمد و حتی خطرناک کرده است. در حقیقت، نوآوری‌های فناورانه اگرچه کیفیت مراقبت را بهبود می‌بخشند، اما با افزایش هزینه‌ها، کمیابی منابع را تشدید می‌کنند. این چرخه فزاینده، ارزیابی اقتصادی را از یک ابزار تحلیلی «مطلوب» به یک سازوکار حاکمیتی «ضروری» برای بقای نظام سلامت تبدیل کرده است.

۱.۳. اهداف و ساختار گزارش

هدف این گزارش، ارائه تحلیلی جامع و چندوجهی از ضرورت و کاربرد ارزیابی اقتصادی در نظام‌های نوین سلامت است. در این راستا، ابتدا مبانی و روش‌های کلیدی ارزیابی اقتصادی تشریح می‌شود. سپس، نقش محوری این ابزار در تخصیص بهینه منابع، تضمین پایداری مالی و سیاست‌گذاری برای فناوری‌های نوین سلامت مورد بررسی قرار می‌گیرد. در ادامه، با نگاهی به پیوند میان ارزیابی اقتصادی و سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد، چالش‌های روش‌شناختی و اخلاقی این حوزه تحلیل خواهد شد. در نهایت، چشم‌انداز آینده این رشته با توجه به ظهور هوش مصنوعی و کلان‌داده‌ها ترسیم شده و توصیه‌های راهبردی برای سیاست‌گذاران نظام سلامت ارائه می‌گردد.

بخش ۲: مبانی و چارچوب‌های ارزیابی اقتصادی در نظام سلامت

۲.۱. تعریف ارزیابی اقتصادی مداخلات سلامت

ارزیابی اقتصادی مداخلات سلامت، فرآیندی نظام‌مند برای تحلیل مقایسه‌ای گزینه‌های مختلف از منظر هزینه‌ها و پیامدهای آن‌هاست. تأکید اصلی بر «تحلیل مقایسه‌ای» است؛ به این معنا که یک مداخله به ندرت در انزوا ارزیابی می‌شود، بلکه همواره در قیاس با یک یا چند جایگزین، از جمله گزینه «عدم مداخله» یا «مراقبت استاندارد فعلی»، سنجیده می‌شود. این رویکرد به تصمیم‌گیرندگان کمک می‌کند تا با آگاهی کامل، کارآمدترین گزینه را برای سرمایه‌گذاری منابع محدود انتخاب کنند.

۲.۲. روش‌های اصلی ارزیابی اقتصادی

چهار روش اصلی برای ارزیابی اقتصادی وجود دارد که هر یک برای پاسخ به پرسش‌های سیاستی متفاوتی طراحی شده‌اند. انتخاب روش مناسب به ماهیت مداخله، نوع پیامدهای مورد انتظار و داده‌های در دسترس بستگی دارد.

۲.۲.۱. تحلیل کمینه‌سازی هزینه (Cost-Minimization Analysis – CMA)

این روش، ساده‌ترین شکل ارزیابی اقتصادی است و تنها زمانی کاربرد دارد که شواهد قطعی نشان دهد دو یا چند مداخله مورد مقایسه، پیامدهای سلامت کاملاً یکسانی دارند. در این حالت، هدف صرفاً شناسایی گزینه‌ای است که با کمترین هزینه، همان نتیجه را به دست می‌دهد. به عنوان مثال، انتخاب میان یک داروی برند و معادل ژنریک آن که از نظر بالینی تفاوتی ندارند، از طریق این تحلیل انجام می‌شود.

۲.۲.۲. تحلیل هزینه-اثربخشی (Cost-Effectiveness Analysis – CEA)

این روش، رایج‌ترین و پرکاربردترین متدولوژی در ارزیابی اقتصادی است. در تحلیل هزینه-اثربخشی، مداخلاتی مقایسه می‌شوند که هم هزینه‌ها و هم پیامدهایشان متفاوت است. پیامدها در این روش با واحدهای طبیعی و بالینی اندازه‌گیری می‌شوند، مانند «سال‌های عمر نجات‌یافته»، «تعداد موارد پیشگیری‌شده از بیماری» یا «میزان کاهش فشار خون». خروجی اصلی این تحلیل، «نسبت هزینه-اثربخخشی افزایشی» (ICER) است که نشان می‌دهد برای به دست آوردن یک واحد پیامد سلامت اضافی (مثلاً یک سال عمر بیشتر)، چه مقدار هزینه اضافی باید صرف شود.

۲.۲.۳. تحلیل هزینه-مطلوبیت (Cost-Utility Analysis – CUA)

این روش، شکل تکامل‌یافته و پیچیده‌تر تحلیل هزینه-اثربخشی محسوب می‌شود. وجه تمایز اصلی آن، در نظر گرفتن «کیفیت زندگی» در کنار «طول عمر» است. در این تحلیل، پیامدهای سلامت با استفاده از شاخص‌های ترکیبی مانند «سال‌های زندگی تعدیل‌شده با کیفیت» (QALYs) سنجیده می‌شوند. یک QALY معادل یک سال زندگی در وضعیت سلامت کامل است. این رویکرد به دلیل قابلیت مقایسه مداخلات در حوزه‌های کاملاً متفاوت بیماری (مثلاً مقایسه یک داروی سرطان با یک برنامه توانبخشی)، در بسیاری از کشورها به عنوان «استاندارد طلایی» ارزیابی اقتصادی شناخته می‌شود.

۲.۲.۴. تحلیل هزینه-منفعت (Cost-Benefit Analysis – CBA)

در این روش، تلاش می‌شود تا هم هزینه‌ها و هم پیامدهای سلامت به واحد پولی تبدیل شوند. این امر امکان مقایسه مستقیم منافع مالی یک پروژه با هزینه‌های آن را فراهم می‌کند و مشخص می‌سازد که آیا سرمایه‌گذاری در یک مداخله، بازدهی اقتصادی مثبت دارد یا خیر. اگرچه این روش برای مقایسه پروژه‌های بخش سلامت با سایر بخش‌ها (مانند آموزش یا حمل‌ونقل) بسیار قدرتمند است، اما به دلیل چالش‌های روش‌شناختی و اخلاقی مرتبط با ارزش‌گذاری پولی برای زندگی و سلامت انسان، کاربرد محدودتری دارد.

۲.۳. چارچوب تحلیلی: دیدگاه و افق زمانی

برای انجام یک ارزیابی اقتصادی معتبر، تعریف دقیق «دیدگاه تحلیل» و «افق زمانی» ضروری است. دیدگاه تحلیل مشخص می‌کند که کدام هزینه‌ها و پیامدها در مطالعه لحاظ شوند. برای مثال، «دیدگاه نظام سلامت» تنها هزینه‌های مستقیم پزشکی را در نظر می‌گیرد، در حالی که «دیدگاه اجتماعی» هزینه‌های غیرمستقیم مانند کاهش بهره‌وری نیروی کار را نیز شامل می‌شود. افق زمانی نیز باید به اندازه‌ای طولانی باشد که تمام هزینه‌ها و پیامدهای بلندمدت یک مداخله را پوشش دهد.

جدول ۱: چارچوب مقایسه‌ای روش‌های ارزیابی اقتصادی در سلامت

روش‌شناسی	اندازه‌گیری هزینه	اندازه‌گیری پیامد	پرسش کلیدی	کاربرد معمول
تحلیل کمینه‌سازی هزینه (CMA)	واحد پولی	یکسان فرض می‌شود	کدام مداخله ارزان‌تر است؟	مقایسه داروهای ژنریک با برند اصلی
تحلیل هزینه-اثربخشی (CEA)	واحد پولی	واحدهای طبیعی (سال عمر نجات‌یافته)	هزینه به ازای هر واحد اثربخشی اضافی چقدر است؟	مقایسه دو داروی مختلف برای یک بیماری
تحلیل هزینه-مطلوبیت (CUA)	واحد پولی	واحدهای ترکیبی کیفیت و طول عمر (QALYs)	هزینه به ازای هر QALY اضافی چقدر است؟	مقایسه مداخلات در حوزه‌های مختلف بیماری
تحلیل هزینه-منفعت (CBA)	واحد پولی	واحد پولی	آیا منافع مالی مداخله از هزینه‌های آن بیشتر است؟	ارزیابی برنامه‌های واکسیناسیون در سطح ملی

بخش ۳: نقش محوری ارزیابی اقتصادی در تخصیص بهینه منابع و پایداری مالی

۳.۱. از شواهد تا اولویت‌بندی

ارزیابی اقتصادی، فرآیندی برای تبدیل داده‌های بالینی به شواهد قابل استفاده برای سیاست‌گذاری است. خروجی‌های این تحلیل‌ها، مانند نسبت‌های هزینه-اثربخشی (ICERs)، به سیاست‌گذاران اجازه می‌دهد تا مداخلات مختلف را بر اساس «ارزش در برابر پول» رتبه‌بندی کنند. بسیاری از نظام‌های سلامت از مفهومی به نام «آستانه هزینه-اثربخشی» استفاده می‌کنند که حداکثر تمایل به پرداخت برای کسب یک واحد پیامد سلامت (مانند یک QALY) را مشخص می‌کند. مداخلاتی که ICER آن‌ها پایین‌تر از این آستانه باشد، مقرون‌به‌صرفه تلقی شده و در اولویت برای پوشش بیمه‌ای یا سرمایه‌گذاری عمومی قرار می‌گیرند. این رویکرد، مبنایی شفاف و عقلانی برای تصمیم‌گیری‌های دشوار، مانند افزودن داروهای جدید به فهرست بیمه یا پوشش فناوری‌های نوین پزشکی، فراهم می‌آورد.

۳.۲. تقویت کارایی و جلوگیری از اتلاف منابع

یکی از کارکردهای اصلی ارزیابی اقتصادی، شناسایی و حذف مداخلات ناکارا و جلوگیری از اتلاف منابع است. یک مداخله ممکن است از نظر بالینی مؤثر باشد، اما اگر هزینه آن در مقایسه با منافع اندکی که نسبت به گزینه‌های موجود ایجاد می‌کند بسیار بالا باشد، از نظر اقتصادی کارآمد نیست. ارزیابی اقتصادی با فراهم کردن این تمایز، به سیاست‌گذاران کمک می‌کند تا از سرمایه‌گذاری در فناوری‌ها و خدماتی که ارزش پایینی دارند، اجتناب کنند. این امر به طور مستقیم به افزایش کارایی کل نظام سلامت منجر شده و تضمین می‌کند که هر ریال هزینه شده، بیشترین دستاورد ممکن را برای سلامت جامعه به همراه داشته باشد.

۳.۳. تضمین پایداری مالی بلندمدت

نظام‌های سلامت در سراسر جهان با فشار فزاینده هزینه‌ها، ناشی از فناوری‌های جدید و انتظارات روزافزون بیماران، روبرو هستند. ارزیابی اقتصادی با ایفای نقش به عنوان یک «دروازه‌بان» علمی، به کنترل رشد بی‌رویه هزینه‌ها کمک می‌کند و از ورود فناوری‌هایی که بار مالی آن‌ها با منافع سلامتشان تناسب ندارد، جلوگیری می‌نماید. این فرآیند، یک جزء حیاتی از مدیریت مالی اثربخش در نظام سلامت است. با استفاده نظام‌مند از شاخص‌های عملکرد مالی که مبتنی بر شواهد اقتصادی هستند، می‌توان چالش‌های مالی را پیش‌بینی و مدیریت کرد و پایداری مالی نظام سلامت را در بلندمدت تضمین نمود. مطالعات نشان می‌دهد که رشد هزینه‌های سلامت در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، از رشد تولید ناخالص داخلی (GDP) فراتر رفته است که این امر، اهمیت این کارکرد را بیش از پیش نمایان می‌سازد.

بخش ۴: ارزیابی اقتصادی در عصر تحولات نوین: فناوری‌های سلامت و پزشکی دقیق

۴.۱. ارزیابی فناوری‌های سلامت (HTA) به عنوان یک چارچوب یکپارچه

در نظام‌های نوین سلامت، ارزیابی اقتصادی اغلب در چارچوب گسترده‌تری به نام «ارزیابی فناوری سلامت» (HTA) انجام می‌شود. HTA یک رویکرد پژوهشی چندرشته‌ای است که علاوه بر جنبه‌های اقتصادی، ابعاد بالینی، اخلاقی، اجتماعی و سازمانی یک فناوری جدید را نیز به صورت یکپارچه مورد بررسی قرار می‌دهد. HTA به عنوان پل ارتباطی میان دنیای پژوهش و سیاست‌گذاری عمل کرده و شواهد لازم را برای تصمیم‌گیری در مورد پذیرش، پوشش بیمه‌ای و استفاده بهینه از انواع فناوری‌ها، از داروها و تجهیزات پزشکی گرفته تا مدل‌های نوین ارائه خدمت، فراهم می‌کند.

۴.۲. چالش‌های ارزیابی فناوری‌های دیجیتال سلامت

ظهور فناوری‌های دیجیتال سلامت، مانند پزشکی از راه دور، اپلیکیشن‌های سلامت همراه (mHealth) و ابزارهای تشخیصی مبتنی بر هوش مصنوعی، پیچیدگی‌های جدیدی را برای ارزیابی اقتصادی ایجاد کرده است. این فناوری‌ها به سرعت تغییر کرده و منسوخ می‌شوند، تعریف دقیق «مداخله» در آن‌ها دشوار است و مدل‌های قیمت‌گذاری پویایی دارند. علاوه بر این، تأثیر آن‌ها بر رفتار بیماران و الگوهای استفاده از خدمات (مانند ایجاد تقاضای القایی) می‌تواند قابل توجه باشد. توجیه اقتصادی این فناوری‌ها اغلب به کارایی در سطح کلان سیستم (مانند کاهش مراجعات بیمارستانی) بستگی دارد که اندازه‌گیری و انتساب آن به یک مداخله خاص دشوار است. این چالش‌ها نیازمند تدوین چارچوب‌های ارزیابی ویژه‌ای برای سلامت دیجیتال است.

۴.۳. اقتصاد پزشکی دقیق و ژنومیک (Precision Medicine)

پزشکی دقیق، که درمان را بر اساس پروفایل ژنتیکی و ویژگی‌های فردی بیمار طراحی می‌کند، نویدبخش تحولات بزرگی در اثربخشی درمان است. با این حال، این رویکرد چالش‌های اقتصادی منحصر به فردی را به همراه دارد. هزینه‌های بالای تست‌های ژنومیک و داروهای هدفمند، جمعیت‌های کوچک بیماران برای هر مداخله (که انجام کارآزمایی‌های بالینی سنتی را دشوار می‌سازد) و لزوم ارزیابی یک استراتژی ترکیبی «تست و درمان» به جای یک درمان منفرد، پیچیدگی تحلیل‌های اقتصادی را به شدت افزایش می‌دهد.

۴.۴. ارزیابی داروهای نوین و درمان‌های پیشرفته

با توجه به هزینه‌های بسیار بالای داروهای نوین، به ویژه داروهای بیولوژیک و ژن‌درمانی، ارزیابی اقتصادی به یک «مانع چهارم» (پس از ایمنی، کیفیت و اثربخشی) برای ورود به بازار و دریافت پوشش بیمه‌ای در بسیاری از کشورها تبدیل شده است. در این فرآیند، هزینه و دستاوردهای داروی جدید (بر حسب QALYs) با درمان استاندارد فعلی مقایسه می‌شود تا مشخص گردد آیا قیمت‌گذاری آن با ارزش افزوده‌ای که ایجاد می‌کند، تناسب دارد یا خیر. این حوزه به شدت تحت تأثیر شرایط اقتصادی ملی (مانند سرانه تولید ناخالص داخلی) و ملاحظات سیاسی قرار دارد و یکی از بحث‌برانگیزترین عرصه‌های سیاست‌گذاری سلامت است. این فناوری‌های نوین، مدل‌های ارزیابی سنتی را که بر داده‌های کارآزمایی‌های بالینی کنترل‌شده با جمعیت‌های بزرگ و مداخلات ثابت استوارند، به چالش می‌کشند. در نتیجه، نیاز به یک تحول روش‌شناختی به سمت استفاده از «شواهد دنیای واقعی» (RWE) از منابعی مانند پرونده‌های الکترونیک سلامت و مدل‌سازی‌های پیچیده‌تر برای ارزیابی ارزش در طول کل مسیر درمان بیمار، بیش از پیش احساس می‌شود.

بخش ۵: پیوند ارزیابی اقتصادی و سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد (EBPM)

۵.۱. مبانی سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد در سلامت

«سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد» (EBPM) رویکردی در حکمرانی است که بر استفاده نظام‌مند از بهترین شواهد پژوهشی موجود، به جای تکیه بر ایدئولوژی، تجربیات شخصی یا فشارهای سیاسی، در فرآیند تصمیم‌گیری تأکید دارد. این رویکرد که ریشه‌های آن به حوزه پزشکی بازمی‌گردد، به دنبال افزایش منطق، شفافیت و اثربخشی در سیاست‌های عمومی است.

۵.۲. نقش ارزیابی اقتصادی به عنوان شواهد کلیدی

در نظام سلامت، شواهد بالینی به این پرسش پاسخ می‌دهند که «آیا یک مداخله می‌تواند مؤثر باشد؟»، اما این شواهد اقتصادی هستند که به پرسش حیاتی‌تر پاسخ می‌دهند: «آیا با توجه به منابع محدود، انجام این مداخله ارزش دارد؟». هر دو نوع شواهد برای سیاست‌گذاری صحیح ضروری هستند. ارزیابی‌های اقتصادی پیوند حیاتی میان اثربخشی بالینی و واقعیت‌های مالی را برقرار می‌کنند و به سیاست‌گذاران این امکان را می‌دهند که تصمیماتی اتخاذ کنند که هم از نظر پزشکی معتبر و هم از نظر مالی مسئولانه باشند. این فرآیند از اتلاف منابع و سیاست‌های مبتنی بر آزمون و خطا جلوگیری کرده و به بهبود دسترسی بیماران به مراقبت‌های کارآمد کمک می‌کند.

۵.۳. موانع و تسهیل‌گرهای استفاده از شواهد اقتصادی در سیاست‌گذاری

با وجود اهمیت شواهد اقتصادی، استفاده از آن‌ها در عمل با موانع متعددی روبروست. مطالعات کیفی نشان می‌دهد که عواملی مانند مداخلات سیاسی، عدم ظرفیت فنی در میان سیاست‌گذاران برای درک و تفسیر نتایج تحلیل‌های اقتصادی، ضعف در انتقال شفاف و مؤثر یافته‌های پژوهشی و فقدان سازوکارهای نهادینه‌شده برای ادغام شواهد در فرآیندهای تصمیم‌گیری، از مهم‌ترین این موانع هستند. در مقابل، عواملی چون توسعه ظرفیت پژوهشی بومی، ایجاد ارتباطات ساختاری میان پژوهشگران و سیاست‌گذاران (مانند تأسیس آژانس‌های HTA) و ترویج فرهنگ سیاسی مبتنی بر شفافیت و پاسخگویی، می‌توانند به کارگیری شواهد را تسهیل کنند. این نشان می‌دهد که چالش اصلی صرفاً تولید شواهد باکیفیت نیست، بلکه ایجاد یک محیط سیاستی پذیرا و ساختارمند برای استفاده از آن شواهد است. موفقیت در این زمینه، بیش از آنکه یک چالش فنی باشد، یک چالش سیاسی و نهادی است.

بخش ۶: چالش‌ها، محدودیت‌ها و ملاحظات اخلاقی در مسیر ارزیابی

۶.۱. پیچیدگی‌های روش‌شناختی

انجام ارزیابی‌های اقتصادی با پیچیدگی‌های فنی قابل توجهی همراه است. اندازه‌گیری دقیق تمام هزینه‌های مرتبط با یک مداخله، مدل‌سازی پیامدهای بلندمدت بیماری و درمان، و تبدیل وضعیت‌های پیچیده سلامت به یک شاخص واحد مانند QALY، همگی با چالش‌های روش‌شناختی روبرو هستند. به ویژه، تلاش برای ارزش‌گذاری پولی منافع سلامت در تحلیل هزینه-منفعت، یکی از بزرگ‌ترین موانع فنی و مفهومی در این حوزه به شمار می‌رود.

۶.۲. محدودیت‌های دسترسی به داده‌ها

یکی از موانع عملی بزرگ در مسیر انجام ارزیابی‌های اقتصادی، کمبود داده‌های باکیفیت و بومی در مورد هزینه‌ها، الگوهای مصرف منابع و پیامدهای بالینی است. نظام‌های اطلاعات سلامت در بسیاری از کشورها یکپارچه نیستند و این امر جمع‌آوری داده‌های ورودی لازم برای مدل‌های اقتصادی را بسیار دشوار می‌سازد. این محدودیت، پژوهشگران را ناگزیر به استفاده از داده‌های مطالعات بین‌المللی می‌کند که ممکن است با شرایط و ساختار هزینه‌ای نظام سلامت محلی انطباق کامل نداشته باشد.

۶.۳. چالش‌های اخلاقی و توزیعی

ارزیابی اقتصادی یک فرآیند صرفاً فنی و عاری از ارزش نیست، بلکه با قضاوت‌های اخلاقی ضمنی گره خورده است که پیامدهای اجتماعی مهمی به دنبال دارد.

• کارایی در برابر عدالت: هدف اصلی تحلیل هزینه-اثربخشی، به حداکثر رساندن کل دستاوردهای سلامت برای جمعیت (کارایی) است. این رویکرد ممکن است با اصول عدالت در تضاد باشد. برای مثال، ممکن است سرمایه‌گذاری در درمان یک بیماری شایع با منافع اندک برای تعداد زیادی از افراد، بر درمان یک بیماری نادر و شدید برای تعداد کمی از بیماران ترجیح داده شود، حتی اگر نیاز گروه دوم بسیار شدیدتر باشد.
• ارزش‌گذاری زندگی: فرآیند ارزیابی، به طور ضمنی یا صریح، ارزشی را برای یک سال زندگی یا یک QALY تعیین می‌کند. این مفهوم که آیا می‌توان برای زندگی انسان قیمت تعیین کرد، از نظر اخلاقی بسیار بحث‌برانگیز است.
• جیره‌بندی خدمات: پیامد مستقیم استفاده از ارزیابی اقتصادی برای اولویت‌بندی، نوعی جیره‌بندی (Rationing) خدمات است؛ به این معنا که دسترسی به برخی درمان‌هایی که مقرون‌به‌صرفه تشخیص داده نمی‌شوند، محدود یا حذف می‌گردد. این امر پرسش‌های اخلاقی عمیقی را در مورد اینکه چه کسی باید درمان دریافت کند و بر چه اساسی، مطرح می‌سازد.

این ملاحظات نشان می‌دهد که نتایج ارزیابی اقتصادی نباید به عنوان تنها معیار تصمیم‌گیری تلقی شود، بلکه باید به عنوان یک ورودی مهم در کنار سایر ملاحظات اجتماعی و اخلاقی، در یک فرآیند تصمیم‌گیری شفاف و دموکراتیک مورد استفاده قرار گیرد.

بخش ۷: چشم‌انداز آینده: همگرایی ارزیابی اقتصادی با هوش مصنوعی و کلان‌داده‌ها

۷.۱. نقش تحول‌آفرین هوش مصنوعی (AI)

هوش مصنوعی و یادگیری ماشین در آستانه ایجاد انقلابی در اقتصاد سلامت قرار دارند. الگوریتم‌های هوش مصنوعی می‌توانند با تحلیل مجموعه داده‌های عظیم، به شیوه‌های زیر به ارزیابی اقتصادی کمک کنند:

• توسعه مدل‌های پیش‌بینی‌کننده دقیق‌تر برای سیر بیماری و پاسخ به درمان.
• شناسایی زیرگروه‌هایی از بیماران که یک مداخله برای آن‌ها به طور خاص مقرون‌به‌صرفه است و حرکت به سمت ارزیابی اقتصادی شخصی‌سازی‌شده.
• بهینه‌سازی تخصیص منابع در بیمارستان‌ها و شبکه‌های بهداشتی به صورت آنی و پویا.
• تسریع فرآیند کشف و توسعه داروها از طریق شبیه‌سازی‌های پیشرفته و کاهش هزینه‌های تحقیق و توسعه.

۷.۲. قدرت کلان‌داده‌ها (Big Data) در ارزیابی اقتصادی

گسترش پرونده‌های الکترونیک سلامت، داده‌های شرکت‌های بیمه و اطلاعات حاصل از دستگاه‌های پوشیدنی، منابع عظیمی از «کلان‌داده‌ها» را ایجاد کرده است. این امر امکان گذار از ارزیابی‌های مبتنی بر مدل و داده‌های محدود کارآزمایی‌های بالینی، به سمت ارزیابی‌های مبتنی بر «شواهد دنیای واقعی» (RWE) را فراهم می‌آورد. شواهد دنیای واقعی می‌توانند تخمین‌های واقع‌بینانه‌تری از اثربخشی و هزینه‌های مداخلات در شرایط بالینی روزمره ارائه دهند و به پایش پیامدهای اقتصادی بلندمدت فناوری‌ها پس از ورود به بازار کمک کنند.

۷.۳. همگرایی: به سوی ارزیابی اقتصادی پویا و شخصی‌سازی‌شده

ترکیب هوش مصنوعی و کلان‌داده‌ها، پارادایم جدیدی را در ارزیابی اقتصادی ایجاد خواهد کرد: ارزیابی پویا، آنی و شخصی‌سازی‌شده. به جای محاسبه یک ICER واحد برای کل جمعیت، امکان تخمین هزینه-اثربخشی یک مداخله برای یک بیمار خاص بر اساس ویژگی‌های منحصر به فرد وی فراهم خواهد شد. این رویکرد کاملاً با حرکت به سمت پزشکی دقیق همسو است و برای ارزیابی ارزش درمان‌های هدفمند و پرهزینه آینده ضروری خواهد بود. این تحول، نقش اقتصاددان سلامت را از یک تحلیل‌گر داده‌های گذشته به یک مدل‌ساز سناریوهای آینده تغییر خواهد داد و ارزیابی اقتصادی را به ابزاری یکپارچه در فرآیندهای تصمیم‌گیری بالینی تبدیل خواهد کرد.

بخش ۸: نتیجه‌گیری و توصیه‌های راهبردی برای نظام سلامت

۸.۱. جمع‌بندی: ارزیابی اقتصادی به مثابه یک قابلیت محوری

این گزارش نشان داد که در مواجهه با فشارهای مالی فزاینده، پیشرفت‌های سریع فناورانه و تقاضای بی‌پایان برای خدمات، ارزیابی اقتصادی دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک قابلیت راهبردی و ضروری برای هر نظام سلامت نوین است. این حوزه علمی، ابزار اصلی برای مدیریت توازن پیچیده میان اهداف گاه متضاد کارایی، عدالت و پایداری است و به سیاست‌گذاران کمک می‌کند تا با استفاده از شواهد، تصمیمات شفاف، منطقی و مسئولانه اتخاذ کنند.

۸.۲. توصیه‌های راهبردی برای سیاست‌گذاران

برای بهره‌برداری کامل از ظرفیت‌های ارزیابی اقتصادی، اقدامات زیر به سیاست‌گذاران نظام سلامت توصیه می‌شود:

1. نهادینه‌سازی و ایجاد ظرفیت: تأسیس یا تقویت نهادهای مستقل ارزیابی فناوری سلامت (HTA) برای تولید و ارائه شواهد بی‌طرفانه به بدنه دولت. سرمایه‌گذاری در برنامه‌های آموزشی برای پژوهشگران (به منظور تولید مطالعات باکیفیت و مرتبط با نیازهای سیاستی) و برای سیاست‌گذاران (به منظور تبدیل شدن به مصرف‌کنندگان آگاه و منتقد شواهد) امری حیاتی است.
2. استانداردسازی و شفافیت: تدوین راهنماهای ملی برای نحوه انجام و گزارش مطالعات ارزیابی اقتصادی به منظور تضمین کیفیت، ثبات و قابلیت مقایسه نتایج. فرآیندهای تصمیم‌گیری که از این شواهد استفاده می‌کنند باید کاملاً شفاف بوده و دلایل اتخاذ تصمیمات برای عموم مردم قابل درک باشد.
3. سرمایه‌گذاری در زیرساخت داده: سرمایه‌گذاری در نظام‌های اطلاعات سلامت یکپارچه که قادر به جمع‌آوری داده‌های باکیفیت از دنیای واقعی باشند، برای ارزیابی‌های اقتصادی مدرن، به ویژه برای فناوری‌های نوظهور، ضروری است.
4. ادغام ملاحظات اخلاقی و توزیعی: فراتر رفتن از به‌کارگیری مکانیکی آستانه‌های هزینه-اثربخشی و تدوین چارچوب‌های رسمی برای لحاظ کردن ملاحظاتی چون عدالت، شدت بیماری، نیازهای گروه‌های آسیب‌پذیر و سایر ارزش‌های اجتماعی در فرآیندهای اولویت‌بندی.
5. آمادگی برای آینده: تدوین یک نقشه راه ملی برای ارزیابی اقتصادی هوش مصنوعی، سلامت دیجیتال و پزشکی دقیق. این امر مستلزم ایجاد همکاری نزدیک میان اقتصاددانان، دانشمندان داده، پزشکان و نهادهای رگولاتوری برای توسعه نسل جدیدی از روش‌های ارزیابی است که متناسب با ماهیت این فناوری‌های تحول‌آفرین باشد.